• 3.jpg
  • 4.jpg
  • 5.jpg
  • 6.jpg
  • 7.jpg
  • 8.jpg
  • 9.jpg
  • 10.jpg
  • 11.jpg
  • 12.jpg
  • 13.jpg
  • 14.jpg
  • 15.jpg
  • 101.jpg
  • 111.jpg
  • 121.jpg
  • v.jpg
  • w.jpg
  • x.jpg
  • z.jpg

Menu Strony

Wiadomości Powiat

Historia Nowego Żmigrodu

Historia Nowego Żmigrodu

 

Nowy Żmigród jest jedną z najstarszych miejscowości regionu, położoną w paśmie Beskidu Niskiego.  W powiecie jasielskim istnieją dwie miejscowości o tej nazwie: Żmigród Nowy i Żmigród Stary, często obie miejscowości były utożsamiane. W 1325r. napotykamy wzmianki mówiące o de Antiquo Smigrod i de Nowe Smigrod czyli o Starym i Nowym Żmigrodzie. Sama nazwa Żmigród wg. słownika geograficznego Staszewskiego to „stara nazwa miejscowa przekształcona przez etymologię ludową ze staropolskiego Zwinigród”, czyli gród dzwoniący, posiadający dzwon.

Najstarsze znane ślady osad na tych terenach to grodzisko Walik na płd. od Brzezowej, oraz Zamczysko na płd. od Starego Żmigrodu datowane na VIII-X w., również w Nowym Żmigrodzie w okresie wczesnego średniowiecza znajdował się gród obronny. Funkcjonowanie tych grodów można wiązać z istnieniem państwa Wiślan.

Jedna z najstarszych zachowanych wzmianek pisanych pochodzi z 1305 r. Wymieniony w niej Wojciech Bogoria ze Żmigrodu był min. w latach 1306-1312 wojewodą sandomierskim, również jego synowie piastowali w Polsce wiele ważnych urzędów np. Jakub  ze Żmigrodu był w r.1319 podkomorzym krakowskim, od 1319-1320 podkomorzym sandomierskim. Ostatni z rodu Bogoriów piszący się ze Żmigroda, Klimut występuje w 1358r. Następnie Żmigród staje się po kolei własnością kilku rodów szlacheckich m. in. :  Wojszków, Stadnickch, Siemieńskich, Radziwiłłów, Wiśniowiecckich, Bobrowskich, Barnreitherów oraz Potulickich.

W pierwszej połowie XIV w., istniał w Żmigrodzie kościół i parafia. Niemałe znaczenie dla miejscowości miał fakt utworzenia przez papieża Jana XXII w roku 1331 klasztoru dominikanów , który zrealizował wcześniejszą uchwałę. Jednakże klasztor i kościół wznieśli dopiero Stadniccy w XIV w.

Wykorzystując swoje położenie Żmigród rozwijał się dzięki handlowi i rzemiosłu, zatrzymywali się tu kupcy jadący na Węgry i Ruś. Było to możliwe również dzięki przywilejom gospodarczym królów Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego. Za panowania ostatniego Piasta Żmigród, tak jak i inne miejscowości regionu, uzyskuje prawa miejskie. Jednakże daty dokładnej lokacji nie można podać ze względu na nie zachowanie się dokumentu lokacyjnego.

Podczas najazdu wojsk węgierskich króla Macieja Korwina w 1474r. miasto zostało zdobyte i obsadzeniu przez węgierską załogę. Opuszczając Żmigród w 1476r.  Węgrzy zniszczyli go.

W roku 1522 wielki pożar zniszczył miasto, aby ułatwić odbudowę miasta król Zygmunt  Stary zwolnił mieszkańców od płacenia podatków na okres 12 lat. Dzięki staraniom Jędrzeja Stadnickiego w 1537 parafie Nowy i Stary Żmigród zostały połączone, a proboszcz uzyskał tytuł prepozyta. W roku 1545 uzyskany został u króla przywilej na jarmark w dniu Nowego Roku, zaś w 1553r. otrzymało miasto zezwolenie na drugi jarmark w dzień św. Wita(16 czerwca). Drugi wielki pożar zniszczył miasto w 1577, lecz mimo tych klęsk nadal rozwijał się handel i rzemiosło. Działalność prowadzili tu liczni rzemieślnicy, a spore zyski przynosił handel winem sprowadzanym z Węgier oraz płótnem i suknem, które produkowano również w Żmigrodzie.

 Jarmarki, międzynarodowy handel, rozwój rzemiosła – przyczyniały się do dalszego rozwoju miasta, które posiadało dwie bramy: Węgierską i Niższą, na rynku wznosił się ratusz, oprócz kościoła parafialnego, budynku i kościoła klasztornego istniał także szpital, w XVI w. powstał prawdopodobnie ciąg renesansowych kamieniczek po wschodniej stronie rynku.

Również prądy reformacji nie ominęły Żmigrodu, w związku z przejściem Stadnickich na

wyznanie zreformowane popierali je na swoim terenie .W roku 1564 nie było przy kościele żadnego kapłana, również wtedy opustoszał klasztor.

Wiek XVII to okres upadku miasta. Wiele zniszczeń przynoszą czasy „potopu” szwedzkiego, miasto było grabione i niszczone przez wojska siedmiogrodzkie a także nie opłacane chorągwie polskie. Kolejnymi plagami niszczącymi miejscowość były pożary w1673r, i 1699 r. oraz epidemia „morowego powietrza”- cholery, która nawiedzała miasto  w l. 1679-1680 i 1699. Resztki ocalałego mienia były rabowane przez częste napady band beskidników.

Pod koniec XVII i na początku XVIII w. Żmigród powoli zaczyna podnosić się z upadku.

W drugiej połowie XVIII w. nastąpiło również osadnictwo Żydów, których w 1765 mieszka już 605. Działa rada miejska składająca się z 4 rajców w tym jednego burmistrza, ławników i przedstawicieli cechów. Istniało wówczas pięć cechów : krawiecki, tkacki, szewski, piekarniczy i wielki. W l. 1769-1772 w mieście i okolicy stacjonowały oddziały konfederatów barskich,. Pod Żmigrodem Rosjanie starli się z oddziałem konfederatów Mączyńskiego.

Po I rozbiorze w 1772r. Żmigród znalazł się pod rządami austriackimi, sytuacja miasta nie uległa wielkiej zmianie, nadal istniało tu rzemiosło i handel lecz w większym stopniu nawiązujące kontakty z miastami na płd. od Karpat. W 1788r. decyzją cesarza Józefa II kasacie uległ klasztor dominikanów w Nowym Żmigrodzie.

W XIX w . miasto ulegało częstym pożarom, w 1822 spłonęła wschodnia część rynku.  3 grudnia 1846 spłonął dach dzwonnicy. Miasto nawiedziły również epidemie cholery w l.1849 i 1873. Podczas Wiosny Ludów w czerwcu 1849r. przebywał tu car Mikołaj I wysyłający swoje wojska przeciwko powstańcom węgierskim.

W drugiej połowie XIX w następuje ożywienie gospodarcze, w mieście przybywa wiele nowych domów, rozwija się rzemiosło szewskie i krawiectwo, w 1888r.powstaje Towarzystwo Szat Liturgicznych zajmujące się szyciem i sprzedażą szat liturgicznych, którego wyroby trafiały nawet na Węgry. Najwięcej jednak ożywienia w ówczesne życie miasta wnosiły targi i jarmarki. Do I wojny światowej przybywali na jarmarki żmigrodzkie nawet kupcy z Wiednia. Dzięki targom i jarmarkom przybywało sklepów i składów kupieckich. W dniu 8 kwietnia 1882r.w mieście wybucha kolejny wielki pożar.  Po odbudowie mimo iż miasto stanowi dla okolicy ważny ośrodek gospodarczo - administracyjny to jednak miejscowość traci na znaczeniu co spowodowane było ominięcie Żmigrodu przez kolej podkarpacką. W mieście istniał urząd miejski, poczta, sąd podatkowy, szkoła ludowa, czytelnia, kasa pożyczkowa.

Wśród mieszkańców miasta nastąpił swoisty podział zajęć, ludność polska zajmowała się 

rzemiosłem i rolnictwem, natomiast ludność żydowska handlem, stanowiła ona zresztą ponad połowę mieszkańców miasta w 1907r. na 2289 mieszkańców, 1240 to ludność wyznania mojżeszowego, posiadali oni własną synagogę przy której był bogaty kahał.

Podczas I w.św. Żmigród i okolice stały się areną krwawych walk pomiędzy wojskami austro - węgierskimi a rosyjskimi, w listopadzie i grudniu 1914r.miasto dwukrotnie przechodziło z rąk do rąk. Skutkiem I w. św. było zniszczenie miasta .

W okresie dwudziestolecia międzywojennego nastąpiła odbudowa miasta, lecz do dawnego znaczenia Żmigród nie powrócił, w 1934r. utracił prawa miejskie, stając się siedzibą władz gminy zbiorowej.

Tragiczny los spotkał Żmigród w czasie II w. św. Po zdobyciu Żmigrodu przez Niemców

rozpoczął się krwawy terror i represje , w lipcu 1942r.w lesie nad Hałbowem Niemcy dokonali eksterminacji ludności żydowskiej Żmigrodu. Od pierwszych dni okupacji w Żmigrodzie zaczyna tworzyć się ruch oporu, już pod koniec 1939r. powstaje zalążek konspiracji zbrojnej Służba Zwycięstwu Polsce zorganizowanej i dowodzonej przez Józefa Przybyłowskiego .Oddziały konspiracyjne utworzyły na terenie Żmigrodu placówkę o kryptonimie „Zimorodek”, jej głównym zadaniem była działalność wywiadowcza, sabotażowa oraz zabezpieczenie punktu przerzutowego „korytarza” wiodącego na Słowację i Węgry. Nasilenie walki zbrojnej nastąpiło latem 1944r.oddział AK placówki „Zimorodek” wszedł w skład 5 pułku Strzelców Podhalańskich i uczestniczył w walkach tego oddziału.

We wrześniu gdy rozpoczęły się krwawe walki o Przełęcz Dukielską ,Żmigród stał się miejscem koncentracji dla wojsk niemieckich uczestniczących w tej bitwie. Mieszkańcy Żmigrodu zostali wysiedleni na lewy brzeg Wisłoki. 15 stycznia 1945r. miejscowość została wyzwolona, lecz w wyniku działań wojennych poniosła ogromne straty, jego zabudowa została zniszczona w 90%/zniszczeniu uległy tak charakterystyczne podcienia na wschodniej stronie rynku/,ogromne straty poniosła ludność Żmigrodu, w1939r. Żmigród zamieszkiwało ok. 3,5 tys. mieszkańców, to w 1967 liczył 987 mieszkańców.

W okresie powojennym dzięki ogromnemu wysiłkowi mieszkańców Żmigród został odbudowany, co prawda stracił on swój dawny wygląd i charakter.

                                                                                                          Ryszard Turek

 

Kalendarium dziejów Żmigrodu

 

Poł. IV – poł. III tys. p.n.e. – pojawienie się stałego osadnictwa w Dorzeczu Wisłoki.

VIII – IX w. – powstanie i funkcjonowanie grodów obronnych związanych z państwem

                        Wiślan (Brzezowa, Stary Żmigród, Trzcinica).

Druga poł. IX w. – podbój Małopolski przez władcę Państwa Wielkomorawskiego

                               Świętopełka, misja chrystianizacyjna Cyryla i Metodego.

XII – XIII w. – rozwój osadnictwa w dolinie rzeki Wisłoki.

XIII w. – prawdopodobne powstanie osady Żmigród, jej zawiązkiem mógł być gródek

                pograniczny, strzegący przeprawy przez Wisłokę.

XIII – XIV w. – ród Bogoriów staje się właścicielem Żmigrodu i sąsiednich ziem.

1305 - 1307 -  najstarsza znana wzmianka źródłowa o Żmigrodzie, wymieniony w niej zostaje

                        wojewoda sandomierski Albertus de Smigrod, czyli Wojciech ze Żmigrodu.

1325 –1327 – potwierdzenie istnienia parafii w Nowym Żmigrodzie.

1331 (1 marca) – zezwolenie papieża Jana XX II na założenie klasztoru przez dominikanów.

1332 (24 maja) – wydanie w Wiślicy przez Władysława Łokietka przywileju dla kupców

                             sandomierskich zezwalającego na przejazd przez Żmigród w trakcie ich

                            podróży na Węgry.

1333 – 1370 – okres najbardziej prawdopodobnego nadania praw miejskich Żmigrodowi

                         przez Kazimierza Wielkiego.

1345 (9 maja) – przywilej Kazimierza Wielkiego dla kupców jadących na Ruś, nakazujący

                           im przejazd przez Żmigród.

1349 (30 marca) – kolejny przywilej gospodarczy Kazimierza Wielkiego, podkreślający rolę

                              Żmigrodu jako ośrodka handlowego.

Poł. XIV w. – właścicielami Żmigrodu zostaje ród Wojszyków herbu Powała.

Poł. XIV – XV w. – rozwój ekonomiczny miasteczka dzięki handlowi z Węgrami.

1354 – potwierdzenie istnienia królewskiej komory celnej.

1448 – małżeństwo Mikołaja Stadnickiego z Katarzyną ze Żmigrodu (wdowa po Krzesławie

            Wojszyku).

Poł. XV w. – właścicielami całego Żmigrodu zostają Stadniccy.

1474 – 1475 – najazd Węgrów pod wodzą Tomasza Tharczaya, zniszczenie miasteczka.

1485 – Mikołaj Stadnicki ze Żmigrodu zasiada w Senacie jako kasztelan przemyski.

XVI w. – rozwój przez Stadnickich osadnictwa na prawie wołoskim, powiększanie ich

               posiadłości w Dolinie Wisłoki.

1522 – pożar Żmigrodu.

1533 i 1545 – uzyskanie przez Andrzeja Stadnickiego u króla Zygmunta I Starego

                       przywilejów na organizowanie w Żmigrodzie jarmarków w dniu Nowego Roku

                       i w dzień św. Wita.

1537 – połączenie parafii w Nowym i Starym Żmigrodzie, proboszcz żmigrodzki otrzymuje

            tytuł prepozyta.

1566 – pożar Nowego Żmigrodu.

1577 – kolejny pożar Nowego Żmigrodu.

XVI – XVII w. – rozwój handlu z Węgrami, bogacenie się miasta na sprzedaży wina i sukna,

                            powstanie renesansowych podcieni po wschodniej stronie rynku.

Lata 60 i 70 –te XVI w. – największe wpływy reformacji na ziemi żmigrodzkiej ( m. in.

                                             opuszczenie klasztoru przez dominikanów).

1603 – odnowienie przez Andrzeja Stadnickiego fundacji klasztoru dominikanów.

1605 (27 sierpnia) – powstanie cechu tkackiego.

1614 – odbudowa klasztoru i kościoła dominikanów.

1655 –1656 – zniszczenia spowodowane przez wojska szwedzkie i najazd księcia

                      siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego.

Poł. XVII w. – upadek gospodarczy miasta spowodowany zniszczeniami wojennymi i

                        rabunkami beskidników.

1673 – pożar i zniszczenie części miasta i ratusza.

1679 – 1680 – epidemia „morowego powietrza” (cholery).

1694 – wielki pożar niszczący większość miasta wraz z kościołem.

1699 – kolejna epidemia „morowego powietrza”.

XVIII w. –  właścicielami Żmigrodu zostają kolejno : Lubomirscy, Siemieńscy,

                    Wiśniowieccy, Radziwiłłowie.

II poł. XVIII w. – rozwój osadnictwa żydowskiego.

1769 – 1772 – stacjonowanie wojsk konfederackich pod Żmigrodem i walki w regionie z

                      wojskami rosyjskimi

1777 (kwiecień) – starcie pod Żmigrodem konfederatów pod wodzą Mączyńskiego z

                      oddziałem rosyjskim.

1772 – pierwszy rozbiór Polski, ziemia żmigrodzka pod panowaniem austryiackim.

1777 – pobyt księcia Karola Stanisława Radziwiłła „Panie Kochanku”.

1784 – właścicielem Żmigrodu zostaje Józef Bobowski.

1788 (23 kwietnia) – likwidacja klasztoru dominikanów.

1795 – dobra żmigrodzkie nabywa Stanisław Grzembski.

1801 (16 marca) – właścicielem Nowego Żmigrodu zostaje Franciszek Stadnicki

1822 – pożar niszczy wschodnią część rynku.

1843 (17 kwietnia) – kolejny wielki pożar niszczy połowę miasta wraz z kościołem.

1846 - rabacja galicyjska,

1846 (3 grudnia) – pożar niszczy dach dzwonnicy.

1849 (23 czerwca) – w Żmigrodzie przebywa car Mikołaj I i książę Iwan Paskiewicz,

                      przemarsz wojsk rosyjskich maszerujących na Węgry.

1849 – epidemia cholery.

1855 – właścicielem Żmigrodu zostaje Józef Bärnreither, a po nim w roku 1864 Józefina  

                Bärnreither.

1857 (28 czerwca) – konsekracja odbudowanego kościoła przez biskupa Franciszka

                      Wierzchlejewskiego.

1871 – posiadłości żmigrodzkie nabywa Jan Zubrzycki.

1872 (17 grudnia) – dobra żmigrodzkie nabywają Józef i Anna Ciechońscy.

1873 – teren Nowego Żmigrodu ponownie nawiedza epidemia cholery.

1877 (28 listopada) – nowym właścicielem Żmigrodczyzny zostaje Józef Kalasanty

                     Deszkiewicz Kundzicz.

1882 (8 kwietnia) – pożar niszczy część miasta i dzwonnicę.

1884 (2 lutego) – właścicielem dóbr żmigrodzkich zostaje Jan Lewicki.

1888 – powstaje Towarzystwo Szat Liturgicznych, założone przez ks. Adama Kopycińskiego.

1890 (26 październik) – Jan Lewicki odsprzedaje swoje posiadłości Franciszce z Badenich

                     Potulickiej.

1893 – Towarzystwa Krakowskie Oświaty Ludowej tworzy w Nowym Żmigrodzie oddział

                      swojej czytelni.

1896 - utworzono Towarzystwo Oszczędnościowo – Kredytowe.

1897 – powstaje Towarzystwo Kredytowe.

1914 (listopad, grudzień) – walki rosyjsko – austriackie.

1915 (maj) – bitwa gorlicka, miasto zostaje poważnie zniszczone. 

1934 – Nowy Żmigród traci prawa miejskie, staje się siedzibą gminy zbiorowej (ostatnim

                        burmistrzem był Leon Karciński).

1939 (8 września) – zajęcie Żmigrodu, początek okupacji niemieckiej.

1942 (7 lipca) – eksterminacja żydowskich mieszkańców Nowego Żmigrodu przez

                         okupantów niemieckich na Hałbowie.

1944 (1 października) – początek wysiedlenia ludności Żmigrodu.

1945 ( 15 stycznia) – wyzwolenie Ziemi Żmigrodzkiej.

1945 (styczeń) – powrót ludności z wysiedlenia i początek odbudowy miejscowości.

2005 (19 czerwca) – Beatyfikacja Błogosławionego ks. Władysława Findysza – proboszcza        

                           w  Nowym Żmigrodzie w latach 1941 - 1964